Prognozy meteorologiczne dla Europy Środkowej wskazują, że w najbliższych latach coraz częściej będziemy mieli do czynienia z falami upałów, podczas których temperatura powietrza może przekraczać 35°C, a lokalnie nawet 40°C. Dla plantatorów borówki, malin, truskawek i porzeczek oznacza to konieczność zmiany podejścia do zarządzania plantacją. Wysoka temperatura przestaje być bowiem krótkotrwałym zjawiskiem pogodowym, a staje się jednym z najważniejszych czynników ograniczających plonowanie i jakość owoców. W Polsce na najbliższe dni prognozowane są właśnie takie ekstremalne sytuacje. Czy można przygotować na to rośliny?
Największym błędem jest podejmowanie działań dopiero wtedy, gdy rośliny wykazują pierwsze objawy więdnięcia. W tym momencie proces stresu termicznego już trwa, a jego skutki często są nieodwracalne. O powodzeniu decydują działania wykonane co najmniej 24–48 godzin przed nadejściem najwyższych temperatur.
Woda staje się najważniejszym czynnikiem produkcyjnym
Podczas upałów roślina zużywa ogromne ilości wody na proces transpiracji, który jest jej naturalnym mechanizmem obronnym przed przegrzaniem. W momencie gdy system korzeniowy nie jest w stanie pobrać odpowiedniej ilości wody, dochodzi do zamykania aparatów szparkowych, ograniczenia fotosyntezy i zahamowania wzrostu.
Dlatego przed nadejściem fali gorąca konieczne jest odpowiednie nawodnienie całej strefy korzeniowej. Szczególne znaczenie ma to na plantacjach borówki, malin czy truskawek uprawianych w pojemnikach oraz w podłożach organicznych, gdzie objętość dostępnej wody jest ograniczona. W takich warunkach nie wystarcza zwiększenie pojedynczej dawki nawadniającej. Znacznie lepsze efekty daje zwiększenie częstotliwości krótkich cykli nawodnieniowych, dzięki czemu podłoże pozostaje stale wilgotne, a korzenie nie są narażone na gwałtowne wahania uwilgotnienia.
W czasie ekstremalnych temperatur warto również zwrócić uwagę na jakość podawanej wody oraz poziom zasolenia pożywki. Wysokie EC dodatkowo utrudnia pobieranie wody przez korzenie i może nasilać objawy stresu.
Korzenie muszą pozostać aktywne
W praktyce często większym zagrożeniem niż temperatura powietrza jest przegrzanie systemu korzeniowego. Dotyczy to zwłaszcza upraw prowadzonych w pojemnikach i workach, gdzie temperatura podłoża może być nawet kilkanaście stopni wyższa od temperatury otoczenia.
Gdy temperatura strefy korzeniowej przekracza 30–35°C, aktywność korzeni gwałtownie spada. Ograniczone zostaje pobieranie wody oraz składników pokarmowych, a roślina zaczyna wykazywać objawy przypominające suszę, mimo że podłoże może być odpowiednio wilgotne.
Przed nadejściem upałów warto zadbać o ograniczenie nagrzewania pojemników poprzez stosowanie osłon odbijających promieniowanie słoneczne lub osłanianie boków doniczek. Korzystne jest także utrzymywanie wilgotnych międzyrzędzi, które ograniczają nagrzewanie otoczenia roślin.
Owoce są najbardziej narażone na uszkodzenia
Przy temperaturach przekraczających 35°C coraz częściej obserwowane są oparzenia słoneczne owoców. Problem ten dotyczy przede wszystkim borówki wysokiej, ale również malin i truskawek uprawianych pod osłonami.
Uszkodzenia pojawiają się najczęściej na owocach bezpośrednio wystawionych na działanie promieni słonecznych. Początkowo widoczne są niewielkie przebarwienia, które szybko przekształcają się w trwałe uszkodzenia skórki i miąższu. Takie owoce tracą wartość handlową i znacznie gorzej znoszą transport.
Dlatego w okresie poprzedzającym falę upałów nie należy wykonywać intensywnego cięcia ani usuwać nadmiernej ilości liści. Naturalna osłona liściowa często okazuje się najskuteczniejszą ochroną przed nadmiernym nasłonecznieniem. W gospodarstwach wykorzystujących siatki cieniujące lub preparaty ograniczające absorpcję promieniowania słonecznego warto rozważyć ich zastosowanie jeszcze przed nadejściem najwyższych temperatur.
Nawożenie i zabiegi dolistne wymagają ostrożności
Wysokie temperatury zmieniają sposób funkcjonowania roślin, dlatego program nawożenia powinien zostać dostosowany do aktualnych warunków pogodowych. W okresie ekstremalnych upałów często uzasadnione jest czasowe obniżenie koncentracji pożywki, aby nie zwiększać stresu osmotycznego.
Szczególną ostrożność należy zachować podczas wykonywania zabiegów dolistnych. Wysoka temperatura i silne nasłonecznienie znacząco zwiększają ryzyko uszkodzeń liści i owoców. Zabiegi powinny być wykonywane wyłącznie we wczesnych godzinach porannych lub późnym wieczorem. W wielu przypadkach lepszym rozwiązaniem jest przesunięcie niektórych aplikacji na okres po ustąpieniu fali upałów.
Jednocześnie warto rozważyć zastosowanie biostymulatorów wspomagających gospodarkę wodną roślin oraz preparatów poprawiających funkcjonowanie systemu korzeniowego. Ich skuteczność jest jednak największa wtedy, gdy zostaną zastosowane przed wystąpieniem stresu, a nie po pojawieniu się pierwszych objawów uszkodzeń.
Tunele wymagają aktywnego zarządzania klimatem
Plantacje prowadzone pod osłonami są szczególnie narażone na skutki wysokich temperatur. Nawet jeśli temperatura na zewnątrz wynosi 35°C, wewnątrz tunelu może ona osiągać wartości przekraczające 45°C. Dodatkowym problemem jest wysoki deficyt ciśnienia pary wodnej (VPD), który znacząco zwiększa transpirację roślin.
W takich warunkach kluczowe znaczenie ma odpowiednio wczesne otwieranie tuneli i zapewnienie maksymalnej wymiany powietrza. Wietrzenie powinno rozpoczynać się już w godzinach porannych, zanim temperatura zacznie gwałtownie wzrastać. W wielu gospodarstwach coraz większego znaczenia nabierają również systemy cieniowania, które pozwalają ograniczyć przegrzewanie roślin i owoców.
O jakości owoców decydują ostatnie godziny przed sprzedażą
Podczas upałów nie wystarczy wyprodukować owoców dobrej jakości. Równie ważne jest zachowanie ich trwałości po zbiorze. Wysoka temperatura powoduje szybszą utratę jędrności, intensywniejsze oddychanie owoców oraz większą podatność na uszkodzenia.
Dlatego owoce powinny być zbierane możliwie wcześnie rano, kiedy ich temperatura jest najniższa. Kluczowe znaczenie ma również szybkie schłodzenie plonu po zbiorze. Każda godzina pozostawienia owoców na słońcu lub w nagrzanych skrzynkach może prowadzić do pogorszenia jakości i skrócenia trwałości handlowej.
Coraz częstsze fale upałów pokazują, że zarządzanie temperaturą staje się jednym z podstawowych elementów nowoczesnej produkcji owoców jagodowych. Plantacje odpowiednio przygotowane na nadejście wysokich temperatur nie tylko lepiej znoszą okres stresu, ale również utrzymują wyższą jakość owoców, która w przypadku rynku świeżego ma kluczowe znaczenie dla opłacalności produkcji.
